مدیریت صنعتی

دکتر محمد اعرابی و دکتر سهیل سرمد سعیدی

اشاره پدیده­ی تجارت الکترونیکی به یکی از ضروریات تجارت در قرن حاضر بدل شده و برای کشورهایی که هنوز در این زمینه دچار ضعف و عقب ماندگی هستند، لازم است عوامل محیطی مستقیم و غیرمستقیم را به عنوان زیربنا در امر توسعه­ی صادرات مورد بررسی، مطالعه و بازنگری قرار دهند. همچنین تجار و سایر دست اندرکاران در امر تجارت باید این امر حیاتی را بشناسد و درک نمایند. برای این منظور لازم است ابتدا موانع محیطی شناخته و اولویت بندی شوند، سپس ضریب اهمیت هر کدام معین گشته و در نهایت الگویی جهت پیاده سازی مناسب تجارت الکترونیکی ارایه نماییم. مقاله­ی حاضر همین مراحل را طی می­نماید، این مقاله همچنین سعی دارد الگوی مناسبی جهت استفاده از تجارت الکترونیکی در ایران ارایه دهد و پیشنهاداتی مناسب با یافته­های تحقیق ارایه نماید.

حضور در بازارهای جهانی با توسل به شیوه­های موفق و کارآمد، که خود نمایانگر توانمندی اقتصادی کشورها است، از جمله ضرورت­های تطبیق با نظام بین المللی کنونی، به لحاظ پیشرفت­های حاصل شده در عرصه­های اقتصادی و صنعتی است. بی­شک، بهره گیری از فناوری اطلاعات  یکی از
حلقه­های لازم برای افزایش کارایی تجاری در اقتصاد ملی است. نیل به هدف افزایش کارایی، مستلزم اقدام در دو محور اساسی اطلاع رسانی بازرگانی و تسهیل تجاری است. اطلاع رسانی بازرگانی، با شکستن انحصار اطلاعات، زمینه­ی رقابت و در نتیجه، ارتقای بهره­وری را افزایش می­دهد و گام بلندی در تامین عدالت اجتماعی نیز به شمار می­رود. در محور تسهیل تجاری، باید از شیوه­های نوین بازرگانی بهره جست که شامل به کارگیری خط نماد (بارکد) استانداردهای مبادله الکترونیکی داده­ها و انجام معاملات به صورت تجارت الکترونیکی و بدون کاغذ می­شود. یکی از ویژگی­های مهم تجارت الکترونیکی، روان سازی روش­های فعالیت و در نتیجه کاهش هزینه­ی عملیات بازرگانی است
بررسی­ها نشان می­دهد که استفاده از تجارت الکترونیکی، 21 تا 70 درصد صرفه جویی در هزینه­های فعالیت­های مختلف ایجاد می­کند. ایجاد تسهیلات تجاری شیوه­ای است که می­تواند روشنایی بخش راه حضور بیشتر، در مبادلات جهانی باشد و با تسهیل ارتباط میان عوامل عرصه و خرید کالا و خدمات، حجم تجارت را افزایش می­دهد و در نتیجه، مبادلات سریع­تر، مطمئن­تر و کارآتر خواهد شد. اما تحصیل چنین فرایندی مستلزم تدابیر و ابتکاراتی پویا در چهت اصلاح ساختار و حذف موانع محیطی است در جهت رفع موانع مزبور، از جمله راه کارهایی که لازم است بدان توجه شود. اشاعه­ی فرهنگ استفاده از تسهیلات تجاری و آشنایی تمامی بخش­های تجاری با کاربرد چنین امکاناتی است. بدون تردید بهره گیری خردمندانه از فناوری تجارت الکترونیکی می­تواند ما را در بهبود کارایی تجاری و حضور فعال­تر در عرصه­ی تجارت جهانی یاری دهد و به تقویت جایگاه کشور در بازارهای منطقه­ای و جهانی کمک کند.

موانع محیطی

موانع محیطی که در این مقاله به دو بخش مستقیم و غیرمستقیم تقسیم شده­اند. از دو راه مورد بررسی واقع شده­اند. یکی از روش کتابخانه­ای و دیگری از طریق ارسال یک پرسشنامه­ی باز برای صاحبنظران داخلی و خارجی و جمع بندی دیدگاه­ها و نظرات آنان در خصوص موانع محیطی به طور عام و موانع محیطی موثر در ایران به طور خاص، موانع محیطی مستقیم شامل تجار، رقبا، واحدهای توزیع فیزیکی و مشتریان و موانع محیطی غیرمستقیم شامل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، سیاسی و قانونی، جمعیتی و فناورانه می­باشد. البته این عوامل شامل عوامل محیطی نزدیک هستند و عوامل محیطی دور را شامل نمی­گردند. این موانع قابل گسترش و توسعه هستند و می­توان عوامل محیطی دور را در قالب رسانه­های دیگر مورد بررسی و تحقیق قرار داد.

تجارت الکترونیکی

این واژه تعاریف مختلفی به شرح دارد:

1- تجارت الکترونیکی را می­توان انجام هر گونه امور تجاری و بازگانی به صورت برخط و از طریق شبکه­ی جهانی اینترنت بیان کرد. این امور می­تواند شامل عمده فروشی و خرده فروشی در کالاهای فیزیکی و غیرفیزیکی، ارایه سرویس­های مختلف به مشتریان و دیگر موارد تجاری می­باشد.

2- تجارت الکترونیکی نامی عمومی برای گستره­ای از نرم افزارها و سیستم­ها است که خدماتی نظیر جست و جوی اطلاعات، مدیریت تبادلات، بررسی وضعیت اعتبار، پرداخت به صورت برخط، گزارش گیری، مدیریت حساب­ها و ... را در اینترنت به عهده می­گیرند. این سیستم­ها زیربنای اساسی فعالیت­های مبتنی بر اینترنت را فراهم می­آورند.

3- تجارت الکترونیکی عبارت از مبادله­ی تجاری بدون استفاده از کاغذ است که در آن نوآوری­هایی مانند مبادله­ی الکترونیکی داده­ها، پست الکترونیکی، تابلو اعلانات الکترونیکی، انتقال الکترونیکی و سایر فناوری­های مبتنی بر شبکه به کار برده می­شود. تجارت الکترونیکی نه تنها عملیاتی را که در انجام معاملات به طور دستی و با استفاده از کاغذ صورت می­گیرد، به حالت خودکار درمی­آورد، بلکه سازمان­ها را یاری می­کند که به یک محیط کاملا الکترونیکی قدم بگذارند و شیوه­های کاری خود را تغییر دهند.

مزایای تجارت الکترونیکی

1- کاهش هزینه­های توزیع و فروش

2- حذف واسطه­ها

3- امکان تماس مستقیم خریدار و فروشنده و در نتیجه حذف برخی هزینه­ها نظیر تلفن، نامه و ...

4- قابلیت سفارش دادن از طریق اینترنت

5- قابلیت مذاکره­ی شرکت­ها با خریداران

6- انتخاب اولویت­های جست و جو و خرید با استفاده از فناوری وب.

تفاوت تجارت الکترونیکی با مبادله­ی الکترونیکی داده­ها

مبادله­ی الکترونیکی داده­ها عبارت از تولید، پردازش، کاربرد و تبادل اطلاعات و اسناد تجاری به شیوه­های الکترونیکی و خودکار بین سیستم­های کامپیوتری و براساس زبان مشترک و استانداردهای ادیفاکت سازمان ملل و با کمترین دخالت انسانی است. علیرغم اینکه بسیاری از افراد مبادله الکترونیکی داده­ها را همان تجارت الکترونیکی می­دانند این دو با هم تفاوت­های عمده­ای دارند که به شرح زیر تعریف می­شوند:

تجارت الکترونیکی حیطه­ای به مراتب گسترده­تر دارد و نه تنها مبادله­ی الکترونیکی داده­ها را شامل می­شود بلهک سایر شیوه­های ارتباطی مانند پست الکترونیکی، تابلو اعلانات الکترونیکی و ... را در بر می­گیرد.

انواع تجارت الکترونیکی

1- تجارت (Business to Business)B2B: اولین روش خرید و فروش و معاملات الکترونیکی است و هنوز هم طبق آخرین آمار بیشترین عایدی را کسب می­کند. B2B در جایی استفاده می­گردد که بخواهیم خرید و فروش عمده را به کمک تجارت الکترونیکی انجام و خارج از حیطه­ی خرده فروشان عمل نماییم.

2- تجارت (Business to Consumer) B2C: بیشترین سهم در انجام B2C را خرده فروشی تشکیل می­دهد. این نوع تجارت با گسترش وب به سرعت افزایش یافته و اکنون به راحتی می­توان انواع و اقسام کالاها را از طریق اینترنت خریداری کرد. در تجارت B2C در یک طرف تولید کننده و یا فروشنده و در طرف دیگر خریدار قرار دارد.

3- تجارت C2C (Consumer to Consumer): در این مدل، مزایده­ها و مناقصه­­های کالا از طریق اینترنت انجام می­گیرد. مدل C2C شبیه به نیازمندی­های طبقه بندی شده­ی یک روزنامه و یا یک دکه در بازار دست دوم یا سمساری است. ایده­ی اصلی این مدل در این است که مصرف کنندگان با یکدیگر بدون واسطه به خرید و فروش بپردازند.

4- تجارت (Administration to Busines) A2B: این نوع شامل کلیه­ی تراکنش­های تجاری و مالی بین شرکت­ها و سازمان­های دولتی است. تامین نیازهای دولت توسط شرکت­ها و پرداخت عوارض و مالیات­ها از جمله مواردی است که می­تواان در این نوع گنجاند.

ابزار اصلی تجارت الکترونیکی

ابزار اصلی تجارت الکترونیکی، شامل کد میله­ای با بارکد پست الکترونیکی و بانکداری الکترونیکی است.

کدهای میله­ای رایج بین­المللی: کد میله­ای با پذیرش عضویت در مرکز ملی شماره گذاری کالا به هر شرکت، پیش شماره­ای اختصاصی می­یابد که این پیش شماره، همیشه برای تعیین شماره­ی محصولات شرکت شما مورد استفاده قرار می­گیرد. این موضوع شما را مطمئن می­کند که شناسایی محصولات این شرکت در سرتاسر جهان منحصرا امکان پذیر می­باشد. شماره­ی کالا به نمادی که توسط دستگاه قابل خواندن و با بهترین کیفیت چاپ شده باشد، تبدیل می­شود.

خط نماد به شکل مستطیل و شامل یک سری خطوط تاریک و روشن موازی می­باشد. شماره­ها را
می­توان به وسیله­ی نمادهای کد میله­ای که توسط دستگاه­های نورخوان یا اسکنر خوانده می­شود. در تمام جعبه­های عرضه­ی کالا که به منظور استخراج دقیق اطلاعات برای مدیریت پیشرفته، همچنین به عنوان اصل و پایه­ی ارتباطات به کار گرفته می­شوند. به وسیله­ی اوراق کاغذی با استفاده از مبادله­ی الکترونیکی داده ارایه نمود. هر محصول با خدمت قابل فروش به شرکت­های تجاری از این طریق قابل عرضه می­باشد.

پست الکترونیکی: ارسال نامه به صورت الکترونیکی در چند سال اخیر بسیار پررونق و جذاب شده است و نه تنها مشکلات ارسال نامه به صورت سنتی را ندارد، بلکه ویژگی­های قابل توجهی بدین شرح دارد: اول اینکه رسیدن نامه به مقصد مورد نظر با توجه به شرایط موجود، کاملا تضمین شده و شما نیز هیچ گونه نگرانی از این بابت نخواهید داشت. دوم این که رمان ارسال نامه کمتر از چند ثانیه طول
می­کشد و در واقع زمان دریافت واقعی، بستگی به زمان مراجعه­ی طرف مقابل به صندوق پستی خود دارد. سوم اینکه با توجه به امکانات بالقوه­ی کامپیوتری، ارسال نامه­های متعدد ولی با یک مضمون به اشخاص و شرکتهای مختلف بسیار آسان می­باشد. سرویس دهنده­های پست الکترونیکی به دو دسته تقسیم می­شوند، اول گروهی که سرویس دهنده­ی اینترنت در داخل کشور هستند و ما با مراجعه به آنها، علاوه بر این که اجازه­ی دسترسی به اینترنت را خواهیم داشت، می­توانیم یک آدرس پست الکترونیکی نیز دریافت کنیم، اشکال این روش در این است که اگر سرویس دهنده بنا به دلایلی وجود خارجی خود را از دست بدهد، آدرس پست الکترونیکی از بین خواهد رفت. روش دوم، استفاده از سرویس­های ارایه دهنده­ی پست الکترونیکی بین المللی به صورت رایگان است. یکی از مزایای این روش این است که تا وقتی اینترنت وجود دارد، این سایت­ها نیز حضور خواهند داشت. و دوم اینکه بایت سرویسی که آنها در اختیار شما قرار می­دهند، پولی دریافت نخواهند کرد.

بانکداری الکترونیکی: بانکداری الکترونیکی شامل انجام تمام فرایندهای مالی بانک­ها از طریق
مبادله­ی الکترونیکی داده­ها است که ارایه­ی خدمات به مشتریان را سرعت می­بخشد و انجام عملیات بانکی با دقت بیشتری انجام می­پذیرد در ارتباط با بانکداری الکترونیکی باید به سه پرسش زیر پاسخ داده شود:

1- فناوری بانکداری الکترونیکی چگونه می­تواند در بهینه سازی اداره­ی امور بانکی موثر واقع شود؟

2- چگونه استفاده از این فناوری­ها، چرخه­های کاری را در بانکها تغییر خواهد داد؟

3- چگونه بانکداری الکترونیکی می­تواند ضامن سودآوری بانک­ها در آینده باشد؟

البته پاسخ به پرسشهای بالا تنها پس از رعایت موارد زیر امکان پذیر خواهد بود.

الف) در نظر گرفتن الزامات و توقعات مشتریان حقیقی و حقوقی سیستم بانکی کشور در مناطق مختلف.

ب) درنظر گرفتن فعالیت رقبای داخلی و خارجی در رابطه با فناوری و خدمات.

ج) تعیین توان فعلی بانکها در این زمینه و تغیین پیش نیازها

د) رعایت کلیه­ی انتخاب­های ممکن با توجه به الزامات عملکردی در زمینه­ی دقت، ایمنی و سهولت خدمات.

ه) تعیین تدوین و پیاده سازی کلیه­ی تغییرات مورد نیاز در فازهای اجرایی منطبق بر وضعیت و توان بانک­ها.

مساله­ی اصلی چیست؟

با توجه به توسعه­ی سریع تجارت در جهان و اینکه تجارت دیگر به صورت داخلی نمی­تواند انجام پذیرد و نیز با توجه به اینکه ایران، برای حضور فعال در صحنه­های جهانی و مجامع بین المللی مانند سازمان تجارت جهانی، بانک جهانی و ... باید توان استفاده از فناوری تجارت الکترونیکی را داشته باشد و همچنین با توجه به این واقعیت که ایران نیز باید مانند دیگر کشورهای جهان، استراتژی مشخص و مدونی در خصوص استفاده از تجارت الکترونیکی که از ضروریات تجارت در قرن 21 می­باشد، داشته باشد، لذا برای استفاده از این فناوری نوین لازم است راهکار مشخصی تدوین گردیده و در این راستا عوامل محیطی مستقیم و غیرمستقیم به عنوان زیربنا، جهت استفاده از تجارت الکترونیکی در امر توسعه­ی صادرات و تجارت مورد بازبینی و بررسی قرار گیرند. تجارت الکترونیکی در واقع انجام عملیات تجاری از ابتدای راه، یعنی اعلام نیاز و جست و جو برای به دست آوردن کالای مناسب تا انتهای راه یعنی تحویل جنس در محل را شامل می­شود و تمام عملیات تجاری توسط یک شبکه­ی گسترده انجام می­پذیرد. در راه دستیابی به این مهم کشور ما موانع متعددی را پیش رو دارد. یکی از مهم­ترین و اصلی­ترین موانع، موانع محیطی است که نقش اساسی و به سزایی را ایفا می­کند.

به منظور انجام یک مطالعه­ی جامع در این زمینه، برای جمع آوری اطلاعات از شرکت­ها، سازمان­ها و افراد صاحب نظر در داخل و خارج از کشور، پرسشنامه­ای تهیه و برای 100 نمونه به روش مراجعه­ی مستقیم یا پست الکترونیکی ارسال شد. نوع پرسشنامه بسته بود و علت انتخاب این نوع، زیاد بودن سوالات و نیز عدم دسترسی مستقیم به بعضی از افراد یا سازمان­ها بود، بعد از جمع آوری پرسشنامه­ها، اطلاعات مندرج در آنها تجزیه و تحلیل و بر مبنای آنها الگوهای مورد نظر طراحی شد.

در این تحقیق، شناخت عوامل محیطی مستقیم و غیر مستقیم و تاثیر آنها به عنوان مانع در تجارت الکترونیکی در ایران، ارایه­ی الگوی مناسب، مدنظر بوده است. در نتیجه پرسش­های زیر انتخاب
شده­اند:

1- عوامل محیطی مستقیم (تجار، رقبا و واحدهای توزیع فیزیکی، مشتریان) در استفاده از تجارت الکترونیکی تأثیر دارند؟ این تأثیر به چه میزان است؟

2- آیا عوامل محیطی غیرمستقیم اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، سیاسی و قانونی، جمعیتی تکنولوژیکی در استفاده از تجارت الکترونیکی تاثیر دارند؟ تا چه اندازه؟

برای تهیه­ی الگو در این تحقیق از دو روش اقدام شده است. در روش اول عوامل محیطی مستقیم به ترتیب شکل 2 اولویت­بندی می­شوند.

عوامل محیطی غیرمستقیم نیز به ترتیب شکل 3 اولویت بندی می­گردند.

در روش دوم، با توجه به پاسخ متخصصین به سوالات پرسشنامه و تعیین ضریب اهمیت و درصد هر کدام از پرسش­ها، آنها را رتبه بندی و اولویت هر کدام را مشخص می­نماییم.

اولویت بندی عوامل محیطی مستقیم به ترتیب شکل 5 می­باشد.

همچنین اولویت بندی عوامل محیطی غیرمستقیم نیز به ترتیب شکل 6 می­باشد.

در نهایت می­توان با استفاده از دو الگوی قبلی، الگوی کلی و اصلی را به صورت شکل 7 ارایه داد.

پیشنهادات

پیشنهادات براساس اولویت­های تعیین شده به شرح زیر خلاصه گشته­اند:

1- عوامل سیاسی و قانونی

الف) حمایت نظام و فرهنگ سازان جامعه از تجارت الکترونیکی

ب) عضویت ایران د کپی رایت جهانی و تصویب قانونی کپی رایت

ج) تعویض این بینشی که دولت را رقیب بخش خصوصی تلقی می­کند.

2- عوامل اقتصادی

الف) تصویب قوانین تسهیل کننده

ب) ایجاد نظام بانکی کارآمد و بستر مناسب جهت ایجاد بانکداری الکترونیکی

ج) دسترسی بدون تبعیض به اطلاعات

3- اجتماعی و فرهنگی

الف) آموزش تجارت الکترونیکی در سطح مدارس و دانشگاه­ها

ب) آموزش مستمر زبان انگلیسی در سطوح مختلف.

4- تجار

الف) اعطای بودجه­ی مناسب جهت انجام پایان نامه­های کارناسی ارشد و دکتری

ب) ملی کردن پروژه­ی تجارت الکترونیکی و اشاعه­ی همه جانبه­ی فرهنگ آن.

ج) ایجاد صندوق حمایت از تحقیقات الکترونیکی

د) از میان برداشتن قوانین دست و پا گیر که موجب خنثی سازی ایجاد تسهیلات برای گسترش تجارت الکترونیکی می­گردند.

5- مشتریان

الف) ایجاد بستر مناسب فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، قانونی و اداری، جهت ایجاد تجارت الکترونیکی از طرف دولت

ب) افزایش امکان دسترسی عمومی به اینترنت

ج) همکاری مناسب دولت و ارکان نظام یا یونسکو و سایر مراکز در خصوص طرح استفاده از زبان مادری در اینترنت

6- رقبا

الف) شناسایی مزیت­های نسبی به واسطه تحقیقات بازرگانی

ب) حمایت دولت از صادر کنندگان جهت استفاده از روش­های نوین تجارت هم سطح جهان

ج) اشاعه­ی فرهنگ استفاده از بارکد

7- فناورانه

الف) انجام پروژه­های مهندسی مجدد و حمایت از آنها

ب) تشکیل گروه­های کاری در وزارتخانه­های مربوطه جهت ایجاد بانک­های اطلاعاتی

ج) توسعه­ی کابل­های فیبر نوری در سطح کشور

د) ایجاد مرکز تحقیق و توسعه و تصویب بودجه­های لازم جهت حمایت از آنها.

8- واحدهای توزیع فیزیکی

الف) الکترونیکی کردن امور گمرکی و مراحل ترخیص کالا

ب) استاندارد کردن فرم­ها و روش­های مربوط به تجارت الکترونیکی

ج) مکانیزه کردن سیستم­های انبارداری و ایجاد انبارهای مدرن و مکانیزه به کمک دولت

9- جمعیتی

الف) توزیع عادلانه­ی ثروت و درآمد از طریق نظارت مداوم دولت بر روند توزیع درآمد در جامعه مالیات عوارض و یارانه به افراد کم درآمد.

ب) استفاده از جمعیت جوان و تحصیل کرده­ی کشور در امر توسعه­ی تجارت الکترونیکی

ج) افزایش درآمد سرانه از طریق اختصاص صحیح درآمد نفت به آحاد جامعه

فهرست منابع

منابع خارجی

1-    Netscape Communication Corp., Introduction to SSL., September, 1999, http://

Developer. Netscape.com/ docs/manuals/security/sslin/index.htm

2-    A. Sehrouchni and M.H. Sherif, Protocols for secure Electronic Commerce, CRC, Pr.2000.

3-    Bhimani, A., “Securing the Commercial Internet”,Communications of the ACM, Vol 39, No. 6, june 1996, Pp. 29-35.

4-    Chaum, D., “Blind Signatures for Untraceable Payments,” Advances in Crytology; Proceeding of CRYPTO 82, Plenum NY, 1983, Pp. 199-203.

5-    Clifford Neuuman, B,. and G.Medvinsky, “Netcheque, Netcash and

منابع فارسی

1- اداوارد، جک، ای، ناس، ماری دی، رزن فلد، پل، کیولی، استفانی برث، تحقیق پیمایش راهنمای عمل، ترجمه دکتر سید محمد اعرابی و داوود ابزادی، دفتر پژوهش­های فرهنگی، 1379.

2- استاردی، تری، جی، علل توسعه تجارت الکترونیکی، مجله بازاریابی، شماره 5

3- استیک رابرت ای، هنر پژوهش موردی، ترجمه محمد علی حمید رفیعی، دفتر پژوهش­های فرهنگی، 1379.

4- اعرابی، دکتر سید محمد، روش تجزیه و تحلیل تطبیقی در مدیریت، دفتر پژوهش­های فرهنگی، 1379.

5- اعرابی، دکتر سید محمد، طراحی و تبیین ساختار مناسب برا افزایش کارایی تجاری در ایران، فصلنامه مطالعات مدیریت شماره­های 23 و 24 دانشگاه علامه طباطبایی، پاییز و زمستان 1378.

6- باجاجف ک. ک و ناگ، دیجانی، از مبادله الکترونیکی اطلاعات تا تجارت الکترونیکی، ترجمه دکتر ایرج بهنام مجتهدی موسسه مطالعات و پژوهش­های بازرگانی، 1376.

7- بانک توسعه صادرات، مجموعه مقالات اولین همایش بانکداری الکترونیکی، 19 تیرماه 1379.

8- بیکر، والتر، قیمت گذاری هوشمندانه در شبکه، ترجمه دکتر میراحمد میرشاهی، ماهنامه گزیده مدیریت، شماره 7، خرداد 1380.

9- پرنده، دکتر علی، تجارت در اینترنت دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1379.

10-                    جزوه آموزشی مدخلی بر کد میله­ای، مرکز شماره گذاری ملی کالا.

11-                    حمید گل محمدی، بازاریابی در اینترنت، کسب رضایت مشتری، مجله بازاریابی، شماره 11، تیرماه 1380.

12-                    صنایعی، دکتر علی، بازاریابی و تجارت الکترونیکی، جهاد دانشگاهی واحد اصفهان، 1379.

13-                    کاتلر، فیلیپ، آرمسترانگ گری، اصول بازاریابی، ترجمه بهمن فروزنده،  اصفهان، آموزه، 1377.

14-                    کاتلر، فیلیپ، کاتلر در مدیریت بازار، ترجمه دکتر عبدالرضا رضایی نژاد، انتشارات افرا، 1379.

15-                    مارشال، کاترین، راس من، گرجن، سه روش تحقیق کیفی، ترجمه دکتر علی پارساییان و دکتر محمد اعرابی، دفتر پژوهش­های فرهنگی، 1377.